Tanım
Sedef hastalığı nedir?
Sedef hastalığı (psoriasis), bağışıklık sisteminin yanlış sinyalleriyle cilt hücrelerinin normalden çok daha hızlı çoğaldığı kronik, iltihaplı bir hastalıktır. Sağlıklı ciltte hücreler yaklaşık bir ayda yenilenirken sedefte bu süre birkaç güne iner; hücreler dökülmeye fırsat bulamadan yüzeyde birikir. Sonuç, kenarları keskin, kırmızı, kalın ve üzeri gümüşi-beyaz pullarla kaplı plaklardır. En sık tutulan bölgeler dirsekler, dizler, saç derisi, bel ve kulak arkasıdır; tırnaklar, avuç içi, ayak tabanı ve genital bölge de etkilenebilir.
Sedef bulaşıcı değildir, kirle ya da hijyenle ilgisi yoktur. Genetik yatkınlığı olan kişilerde stres, enfeksiyon, cilt yaralanması, sigara, alkol, fazla kilo ve bazı ilaçlar gibi tetikleyicilerle ortaya çıkar ya da alevlenir. Dünya genelinde sıklığı bölgeden bölgeye değişir; Batı ve Orta Avrupa'da nüfusun yaklaşık %2'si etkilenir. Erkekler için ayrıca dikkat çeken bir bulgu var: İsveç'te 5.438 hastanın incelendiği bir çalışmada erkeklerde sedefin şiddet skoru kadınlara göre anlamlı şekilde daha yüksek bulundu ve bu fark tüm yaş gruplarında sürdü.
Sedef yalnızca bir cilt hastalığı olarak görülmemelidir. Sedefli kişilerin yaklaşık beşte birinde eklemlerde iltihap (sedef artriti) gelişir; sabah tutukluğu, parmakların sosis gibi şişmesi ve topuk ağrısı bunun işaretleri olabilir. Meta-analizler ağır sedefin kalp krizi, inme ve kalp-damar ölümü riskinde artışla ilişkili olduğunu gösteriyor. Sedef ayrıca sigara, fazla kilo, şeker hastalığı ve depresyonla sık birlikte görülür. Bu yüzden sedefin yönetimi kremden ibaret değildir: dermatoloğun düzenli takibi, eklem ve kalp sağlığının gözetilmesi ve yaşam tarzı değişiklikleri birlikte ele alınmalıdır. İyi haber, günümüzde sedef için çok etkili tedavilerin bulunması ve birçok hastanın derisinin büyük ölçüde temizlenebilmesidir.
Aynaya bak
Nasıl anlarsın?
- ✓Dirsek, diz, bel ve saç derisinde kenarı keskin, kırmızı, kalın plaklar
- ✓Plakların üzerinde gümüşi-beyaz, kolayca dökülen pullar
- ✓Saç derisinde kepekle karıştırılan, saç çizgisini aşan kalın pullanma
- ✓Kaşıntı, yanma ya da gerginlik hissi
- ✓Tırnaklarda küçük çukurlar, sararma, kalınlaşma ve tırnağın yatağından ayrılması
- ✓Kasık ve koltuk altı gibi kıvrımlarda pulsuz, parlak kırmızı plaklar
- ✓Çizik, dövme ya da yara yerinde yeni plaklar çıkması
- ✓Avuç içi ve ayak tabanında kalın, çatlayan plaklar
- ✓Eklemlerde ağrı, sabah tutukluğu, parmaklarda sosis gibi şişlik
Neden olur
Başlıca nedenler
01
Genetik yatkınlık
Sedef ailesel geçiş gösterir. Anne ya da babada sedef varsa risk artar; ancak genetik yatkınlığı olan herkeste hastalık ortaya çıkmaz, tetikleyiciler belirleyici rol oynar.
02
Bağışıklık sistemi
Sedef, bağışıklık sisteminin vücudun kendi cildine karşı yanlış ve aşırı bir iltihap yanıtı başlattığı bir hastalıktır. Bu yanıt cilt hücrelerinin çoğalmasını hızlandırır.
03
Sigara
Bir meta-analiz, sigara içenlerde sedef görülme olasılığının belirgin şekilde yüksek olduğunu ve sigaranın sedef gelişimi için bağımsız bir risk faktörü olduğunu gösterdi. Sigara içme süresi ve miktarı arttıkça risk de artıyor.
04
Alkol
Alkol tüketimi sedefin ortaya çıkması ve ağırlaşmasıyla ilişkilendirilmiştir; ayrıca bazı sedef ilaçlarının yan etki riskini artırabilir.
05
Fazla kilo
Yağ dokusu iltihap sinyalleri üretir ve sedefi besleyebilir. Fazla kilolu sedef hastalarında yapılan randomize bir çalışmada, düşük kalorili diyetle sağlanan kilo kaybının yaşam kalitesinde anlamlı iyileşme ve sedef şiddetinde azalma eğilimi sağladığı görüldü.
06
Stres, enfeksiyon ve cilt yaralanması
Yoğun stres, boğaz enfeksiyonları, cilt kesikleri, dövme ve sürtünme sedef ataklarını tetikleyebilir. Cilt yaralanması sonrası aynı yerde plak çıkması sedefin tipik bir özelliğidir.
Günlük hayatta
Alevlendiren tetikleyiciler
Tıbbi yaklaşım
Tedavi seçenekleri
01
Topikal tedaviler
Hafif-orta sedefte dermatoloğun kortikosteroid kremler, D vitamini türevi kremler ya da bunların birleşimini önerebilir. Saç derisi için çözelti, köpük ve şampuan formları vardır. Hangi bölgeye, hangi güçte ve ne kadar süre kullanılacağına hekim karar verir.
02
Fototerapi
Yaygın sedefte, dermatoloji kliniklerinde kontrollü dar bant ultraviyole ışık tedavisi uygulanabilir. Haftada birkaç seans gerektirir ve birçok hastada belirgin düzelme sağlar.
03
Sistemik tedaviler
Orta-ağır sedefte, tırnak ve eklem tutulumunda ya da yaşam kalitesi ciddi etkilendiğinde dermatoloğun ağızdan alınan bağışıklık düzenleyici ilaçları değerlendirebilir. Bu ilaçlar düzenli kan tahlili ve hekim takibi gerektirir.
04
Biyolojik tedaviler
Sedefteki belirli iltihap sinyallerini hedef alan biyolojik ilaçlar, ağır sedefte tedaviyi köklü biçimde değiştirmiştir. Güncel derlemeler bu tedavilerle hastaların önemli bir kısmında derinin büyük ölçüde temizlenebildiğini gösteriyor. Uygunluk, hekimin tarama ve değerlendirmesiyle belirlenir.
05
Eklem ve kalp sağlığının takibi
Eklem ağrısı, sabah tutukluğu ya da parmak şişliği varsa dermatoloğun romatoloji değerlendirmesi isteyebilir. Ayrıca sedefli erkeklerde tansiyon, kan şekeri, kolesterol ve kilo düzenli takip edilmelidir.
06
Yaşam tarzı tedavinin parçası
Sigarayı bırakmak, alkolü azaltmak, fazla kiloyu vermek ve stresi yönetmek ilaç tedavisinin etkisini destekleyebilir. Bu adımlar yalnızca cilt için değil, sedefle ilişkili kalp-damar riskleri için de önemlidir.
Biliyor muydun? · Sedef hastalığı
%19,7 · Gözlemsel ve klinik çalışmaları birleştiren bir meta-analizde sedef hastalarının %19,7'sinde sedef artriti (sedefe bağlı eklem iltihabı) saptandı.
Adım adım
Sedef hastalığı için bakım rutini
5 adım
- 01
Ilık ve kısa duş
Duşu kısa tut, suyu ılık ayarla; sıcak su kuruluğu ve kaşıntıyı artırır.
- 02
Sabunsuz temizleyici
Vücut için düşük pH'lı, kokusuz bir temizleyici kullan; plakları ovma, pulları zorla koparma.
- 03
Nemlendirme
Hafif nemli cilde kokusuz, prebiyotik içerikli yoğun bir krem sür; plaklara ayrıca özen göster.
- 04
Hekim tedavisi
Dermatoloğun sabah için bir krem önerdiyse yalnızca plaklara, önerilen miktarda uygula.
- 05
Nazik tıraş
Yüz ve boyunda plak varsa keskin bir tıraş makinesi kullan, kesik ve tahrişten kaçın; kesik yerlerinde yeni plak çıkabileceğini unutma.
Dikkat
Neden kaçın, ne zaman doktora git?
Bunlardan kaçın
- ✕Plakları kese ile kazımak ya da tırnakla koparmak
- ✕Çok sıcak ve uzun duşlar
- ✕Reçeteli kortizonlu kremleri hekime danışmadan uzun süre kullanmak
- ✕Sistemik kortizonu kendi başına başlayıp kesmek
- ✕'Kesin çözüm' vaat eden kürler ve karışımlar
- ✕Sigara ve fazla alkol
- ✕Sedefi yalnızca bir cilt sorunu görüp eklem ağrısını önemsememek
- ✕Tedaviyi plaklar azalınca hekime danışmadan bırakmak
Dermatoloğa başvur
- →Pullu plakların ilk kez ortaya çıktığı her durumda (tanı için)
- →Plaklar hızla yayılıyor, tüm vücudu kaplayan kızarıklık oluşuyorsa
- →Ateş, titreme ve irinli kabarcıklarla birlikte kızarıklık varsa (acil)
- →Eklem ağrısı, sabah tutukluğu ya da parmaklarda sosis gibi şişlik varsa
- →Tırnaklarda çukurlaşma, kalınlaşma ve ayrılma başladıysa
- →Mevcut tedavi işe yaramıyor ya da yan etki yapıyorsa
- →Sedef işini, ilişkilerini ya da ruh hâlini olumsuz etkiliyorsa
Doğru bilinen yanlışlar
Efsane mi, gerçek mi?
✕Yaygın inanış
Sedef bulaşıcıdır, dokunmaktan geçer.
✓Gerçek
Sedef bulaşıcı değildir. Bağışıklık sisteminin yönettiği bir hastalıktır; dokunmak, havlu paylaşmak, havuza girmek ya da aynı yatağı kullanmakla geçmez.
✕Yaygın inanış
Sedef sadece bir cilt sorunudur.
✓Gerçek
Sedef, eklemleri etkileyebilen ve kalp-damar hastalıkları, şeker hastalığı ve depresyonla ilişkili sistemik bir iltihap hastalığıdır. Bu yüzden takibi yalnızca kremlerle sınırlı kalmamalıdır.
✕Yaygın inanış
Sedefin tedavisi yoktur, katlanmak gerekir.
✓Gerçek
Sedef kronik bir hastalık olsa da günümüzde çok etkili tedavileri vardır. Uygun tedaviyle birçok hastanın derisi büyük ölçüde temizlenebilir ve yaşam kalitesi belirgin şekilde düzelebilir.
Sık arananlar
Sedef hastalığı hakkında en çok sorulanlar
Merak edilenler
Sık sorulan sorular
01Sedef hastalığı bulaşıcı mı?+
Hayır. Sedef bir enfeksiyon değil, bağışıklık sisteminin yönettiği kronik bir hastalıktır. Dokunmakla, havlu ya da eşya paylaşmakla, havuzda veya spor salonunda başkalarına geçmez.
02Sedef tamamen geçer mi?+
Sedef kronik bir hastalıktır ve ataklar hâlinde seyredebilir; tamamen ortadan kalktığını söylemek doğru olmaz. Ancak güncel tedavilerle birçok hastada plaklar büyük ölçüde kaybolabilir ve uzun süre sakin dönemler yaşanabilir. Tedaviyi hekimle birlikte sürdürmek ve tetikleyicileri yönetmek bu dönemleri uzatır.
03Sigara ve alkol sedefi gerçekten etkiler mi?+
Evet. Bir meta-analiz sigara içenlerde sedef görülme olasılığının belirgin şekilde yüksek olduğunu gösterdi; alkol de sedefin ağırlaşmasıyla ilişkilendirildi. Ayrıca her ikisi de sedefle zaten artmış olan kalp-damar riskini daha da yükseltir. Sigarayı bırakmak ve alkolü azaltmak, sedef yönetiminin önemli bir parçasıdır.
04Saç derisindeki kalın kepek sedef olabilir mi?+
Olabilir. Saç derisi sedefi, kalın, gümüşi pullu ve kenarı keskin plaklarla seyreder; çoğu zaman saç çizgisinin ötesine, alna, ense köküne ve kulak arkasına taşar. Sıradan kepek ise daha ince, yağlı ve sarımsı pullarla görülür. Ayırımı dermatoloğun yapması önemlidir, çünkü tedavileri farklıdır.
05Eklemlerim ağrıyor, sedefle ilgisi olabilir mi?+
Olabilir. Sedefli kişilerin yaklaşık beşte birinde sedef artriti gelişir. Sabah uzun süren tutukluk, parmak ya da ayak parmağının sosis gibi şişmesi, topuk ve bel ağrısı uyarıcı işaretlerdir. Erken tanı eklem hasarını sınırlamak için önemlidir; bu belirtileri dermatoloğuna mutlaka söyle.
06Spor yapmak ve kilo vermek sedefe iyi gelir mi?+
Fazla kilolu sedef hastalarında kilo kaybının yaşam kalitesini anlamlı şekilde iyileştirdiği ve sedef şiddetinde azalma eğilimi sağladığı gösterildi. Düzenli egzersiz stresi azaltır ve kalp-damar sağlığını korur. Spor sonrası teri cilt üzerinde bırakmamak ve sürtünen bölgelere nemlendirici sürmek, plakların tahriş olmasını sınırlar.
Bilimsel dayanak
Kaynaklar
- 01Prevalence of psoriatic arthritis in patients with psoriasis: A systematic review and meta-analysis of observational and clinical studies.
Alinaghi F, Calov M, Kristensen LE, Gladman DD, Coates LC, et al. · J Am Acad Dermatol · 2019 · doi:10.1016/j.jaad.2018.06.027
Meta-analizde sedef hastalarında sedef artriti sıklığı %19,7 bulundu; Avrupalı hastalarda bu oran %22,7'ydi.
- 02Psoriasis.
Griffiths CEM, Armstrong AW, Gudjonsson JE, Barker JNWN · Lancet · 2021 · doi:10.1016/S0140-6736(20)32549-6
Sedefin bağışıklık temelli mekanizmalarını, eşlik eden hastalıklarını ve biyolojik ilaçlar dahil güncel tedavi seçeneklerini özetleyen kapsamlı derleme.
- 03Pathophysiology, Clinical Presentation, and Treatment of Psoriasis: A Review.
Armstrong AW, Read C · JAMA · 2020 · doi:10.1001/jama.2020.4006
Sedefin klinik tiplerini, topikal, ışık, sistemik ve biyolojik tedavilerini ve eşlik eden hastalıkların takibini ele alan derleme.
- 04National, regional, and worldwide epidemiology of psoriasis: systematic analysis and modelling study.
Parisi R, Iskandar IYK, Kontopantelis E, Augustin M, Griffiths CEM, et al. · BMJ · 2020 · doi:10.1136/bmj.m1590
Sedef sıklığının Doğu Asya'da %0,14 ile Avustralasya'da %1,99 arasında değiştiği; Batı Avrupa'da %1,92, Orta Avrupa'da %1,83 olduğu tahmin edildi.
- 05Severity of Psoriasis Differs Between Men and Women: A Study of the Clinical Outcome Measure Psoriasis Area and Severity Index (PASI) in 5438 Swedish Register Patients.
Hägg D, Sundström A, Eriksson M, Schmitt-Egenolf M · Am J Clin Dermatol · 2017 · doi:10.1007/s40257-017-0274-0
5.438 hastada erkeklerin ortanca sedef şiddet skoru (7,3) kadınlardan (5,4) anlamlı şekilde yüksekti ve fark tüm yaş gruplarında sürdü.
- 06Psoriasis and smoking: a systematic review and meta-analysis.
Armstrong AW, Harskamp CT, Dhillon JS, Armstrong EJ · Br J Dermatol · 2014 · doi:10.1111/bjd.12670
Sigara içenlerde sedef olasılığının belirgin şekilde yüksek olduğu ve sigaranın sedef gelişimi için bağımsız bir risk faktörü olduğu gösterildi.
- 07Alcohol consumption and psoriasis: a systematic literature review.
Brenaut E, Horreau C, Pouplard C, Barnetche T, Paul C, et al. · J Eur Acad Dermatol Venereol · 2013 · doi:10.1111/jdv.12164
Sistematik literatür taraması, alkol tüketimi ile sedef arasında ilişki olabileceğini ve alkolün sedefin şiddetini olumsuz etkileyebileceğini değerlendirdi.
- 08Effect of weight loss on the severity of psoriasis: a randomized clinical study.
Jensen P, Zachariae C, Christensen R, Geiker NR, Schaadt BK, et al. · JAMA Dermatol · 2013 · doi:10.1001/jamadermatol.2013.722
Fazla kilolu 60 sedef hastasında düşük kalorili diyetle sağlanan kilo kaybı yaşam kalitesini anlamlı şekilde iyileştirdi ve sedef şiddetinde azalma eğilimi gösterdi.
- 09Psoriasis and major adverse cardiovascular events: a systematic review and meta-analysis of observational studies.
Armstrong EJ, Harskamp CT, Armstrong AW · J Am Heart Assoc · 2013 · doi:10.1161/JAHA.113.000062
Meta-analizde özellikle ağır sedefin kalp krizi, inme ve kalp-damar kaynaklı ölüm riskinde artışla ilişkili olduğu gösterildi.
- 10Community differentiation of the cutaneous microbiota in psoriasis.
Alekseyenko AV, Perez-Perez GI, De Souza A, Strober B, Gao Z, et al. · Microbiome · 2013 · doi:10.1186/2049-2618-1-31
51 hasta ve eşleştirilmiş kontrollerde sedef plaklarında ve hastaların plaksız derisinde bakteri çeşitliliğinin azaldığı, mikrobiyom yapısının belirgin şekilde farklılaştığı gösterildi.
